نقد فیلم شکل آب | چگونه می‌توان با یک دوزیست و یک لالِ بی زبان در شکلِ آب همدل شد؟

امید رنجبر

نقد فیلم «شکل آب» | چگونه می‌توان با یک دوزیست و یک لالِ بی زبان در شکلِ آب همدل شد؟

آخر به چه زبانی حرف می‌زند؟
آخر به چه چیزی عشق می‌ورزد؟
و آخر به کجا باز می‌گردد؟

زبان امکانپذیر نیست مگر با محو شدن آنچه می‌خواهد نشان دهد. گفتار به معنای گذراندن جهان از هستی به گستره واژگان است، زبان انقراض شیوه هستی است. زبان نابودن چیزهاست. در حکم انکار است. واژگان به انسان هستی می‌دهند، اما گونه ای خاص و فردی از هستی، یعنی در حکم غیاب هستی، یگانه حقیقت نبودن آنها هستند.

زبان، در حال آفریدن، ویران می‌کند. واژگان چیزی بیش از خود را بیان نمی‌کنند. اگر آگاهی به بیان آید و به حدّ سخن برسد، دیگر تفاوتی با زبان نخواهد داشت. آنچه از آگاهی گریزان است به سخن منطقی درنمی‌آید.

زبان ما را به حدّ می‌رساند، آن کس که سخن می‌گوید، به ناتوانی خود معترف است. اما زبان تنها غیاب نیست، زندگیِ استوار به این غیاب نیز هست. بی شک زبان از چیزها جداست، سایه آنهاست، استوار به تناقضی درونی است. اما در خود جهانی است کامل و چرا باور کنیم که کمال رهایی از تناقض-های درونی است؟

زبان بی زبانی

«شکل آب» گیلرمو دل تورو درباره زبان است. زبانِ بی زبانی. زبانِ میل. زبانِ ذات. زبانِ طبیعت. و البته زبانِ بدون صوت. فیلم درباره تفاوت‌هاست. تفاوتِ سخن گفتن و نشان دادن. تفاوتِ حضور و غیاب زبان.

لحن شاعرانه مان را به یک لحن گرامر سینمایی تغییر می‌دهیم.
جدای از مفاهیم تماتیک، می‌بایست کندوکاو کرد تا به درکی نائل آییم.

باچه نوع ژانری سر و کار داریم؟

درکِ ما تماشاگران با یک پرسش آغاز می‌شود، با چه نوع داستان و اساساً چه نوع ژانری سروکار داریم تا آنچه را که درباره مفهوم زبان (Lang) می‌گوییم استنتاج کنیم. هدف مان در این مطلب هم، کشف تکنیک‌های فیلمنامه ای است.

هدف این نیست که بگوییم داستان درباره چیست. هدف این است که بگوییم داستان چگونه است.به لحاظ ژانری، با یک فانتزی علمی-تخیلی سروکار داریم. فانتزی بودن فیلم «شکل آب» یادآور آملی پولنِ ژان پیر ژونه است.

ای تی ساخته استیون اسپیلبرگ
ای تی ساخته استیون اسپیلبرگ

عناصر درامِ «شکلِ آب» از جمله، نوع طراحی صحنه، نورپردازی و رنگ، موسیقی و پراپ، و حتی از منظر خصلت‌های شیرینِ دخترانه بی شباهت با آملی نیست. (ادوارد دست قیچی تیم برتون را هم نباید از یاد برد.) از سویی دیگر از منظر شاه پیرنگِ ژانرِ علمی-تخیلی (Science- Fiction)، «شکل آب»، شباهتهای زیادی هم با E.T «استیون اسپیلبرگ» دارد.

شباهتهای «شکل آب» گیلرمو و E.T «اسپیلبرگ»

در هر دو فیلم یک موجود عجیب وارد فضای ارتباطی انسان می‌شود. در E.T موجود از جهان ستارگان پای به زمین گذارده، در »شکل آب» موجود توسط انسان در زیر آب از لقاح مصنوعی میان انسان و ماهی ساخته شده. در هر دو فیلم ابتدا قهرمان داستان از مواجه شدن با این موجود هراس دارد. اما کنجکاوی اش موجب می‌شود به واسطه یک شیء دایره ای کوچک، قهرمان تصمیم بگیرد با موجود ارتباط فیزیکی پیدا کند.

کمی‌جزئی تر که نگاه کنیم، در می‌یابیم که در E.T اسمارتیز طعمه ایست برای نزدیک تر کردن و به سوی خویش جلب نمودن موجود. و در شکل آب، تخم مرغ آب پز شده نقش این طعمه را بازی می‌کند.
در هر دو فیلم، قهرمان ابتدا با علائم دست در پی یافتن یک ارتباط زبانی است. زبانی که با تکلم برقرار نمی‌شود.
در هر دو فیلم، ما با دو سویه متخاصم مواجه هستیم. یک سویه شخصیت‌های یاری رسان هستند که به قهرمان برای پناه دادن به موجود عجیب کمک می‌کنند. سویه دیگر شخصیت‌هایی هستند که هدفشان چیزی جز انفصال میان قهرمان و موجود نیست.

 

ای تی ساخته استیون اسپیلبرگ
ای تی ساخته استیون اسپیلبرگ

در فیلم اسپیلبرگ موجود فضایی باید به خانه اش که همان کره ای در کهکشان است بازگردد. در فیلمِ دل تورو موجودِ ماهی شکلِ دارای آبشش باید به جهان زیرین پر از آب بازگردد.
در هر دو فیلم هدف نهایی بازگشت به خانه است و وسیله دست یابی به این هدف یکی ارتباط زبانی با موجود و دیگری فرار از آنتاگونیست است.

تضادهای آنتاگونیستی

آنتاگونیست دائماً بر سر راه قهرمان موانع قرار می‌دهد تا اجازه ندهد موجود عجیب الخلقه از چنگالش رها شود.در واقع همین کشمکش ساده بین پروتاگونیستِ قهرمان و آنتاگونیستِ بازدارنده، شاه پیرنگ داستان است.
تفاوت دو فیلم در این است که در آنجا آنتاگونیسم از جنس نیروهای تجسسی است که خواهان کشف علمی‌چگونگی ورود موجودات فضایی می‌باشد و خیلی در تقابل با قهرمان بی رحمانه رفتار نمی‌کند. اما در «شکل آب» آنتاگونیسم به شدت سنگدل و شرور است. آنجا آنتاگونیسم حتی برای بهبود سلامتی سویه نیک و انسانی داستان کمک می‌کند و تنها عامل انفصال بین قهرمان و موجود هستند.

همذات پنداری با الیسا

برای شروع باید گفت چرا ما با اِلیسا همذات پنداری می‌کنیم؟ او چه ویژگی‌هایی دارد که بار جذابیت را تا پایان فیلم بر دوش خود می‌کشد؟
چند رکن مهم در ایجاد جاذبه و فرهمندی دخیل هستند تا   پیش زمینه علاقه مند شدن مخاطب نسبت به قهرمان داستان فراهم شود: البته ناگفته نماند که پرسشهای بی‌شماری در رابطه با درک مفهوم همذات پنداری بدون پاسخ می‌ماند. چون ما کیفیت احساسات را ارزیابی می‌کنیم. همذات پنداری معلول شخصیت است و داستان از کانال ایجاد عاطفه و همدردی تماشاگر، خودش را درگیر کشمکشهای شخصیتها می‌کند.

ما هنگام دیدن فیلم تنها با یک شخصیت همذات پنداری میکنیم و با سایر شخصیتها یا حس امپاتی داریم یا آنتی پاتی. خودمان را به عنوان تماشاگر فراموش می‌کنیم و آنچنان نگران سرنوشت قهرمان داستان می‌شویم که آنرا به عنوان سرنوشت خودمان تجربه کنیم. تماشاگر از کانال شخصیت و داستان به روایت قفل می‌شود و با شخصیت همذات پنداری می‌کند و کلید این همانی میان شخصیت و تماشاگر، عواطف است. امپاتی و آنتی پاتی موجب خلق عواطف در تماشاگر می‌شوند.
در همین ابتدای امر اجازه دهید اصل داستان را لو بدهیم. ما با الیسای زبان بسته، همذات پنداری می‌کنیم، با موجود دوزیست امپاتی یا همان همدرد و با شخصیت ریچارد به عنوان آنتاگونیست، آنتی پاتی یعنی بر ضدیت با وی آشفته حال می‌شویم.

ارکان جاذبه و فرهمندی چه چیزهایی هستند؟

اول، اندکی بیگانگی نیاز است. قهرمان با یک فضای نامأنوس یا یک پدیده عجیب روبه رو می‌شود. محفظه ای استوانه ای شکل که درونش موجودی در حال رشد است.
دوم، نقص یا کاستی جزئی که در اینجا همان عدم توانایی تکلم شخصیت اِلیسا است.
سوم، حس رسالت یا مأموریت. اینکه الیسا به چه میزان وظایف روزمره خود را به درستی و با رضایت انجام می‌دهد.
چهارم، میل درونی شهوانی. یک دختر جوان مجرد لال و بی زبان چگونه این میل را می‌تواند ارضا کند؟
«شکل آب» ساخته گیلرمو دل تورو
«شکل آب» ساخته گیلرمو دل تورو

یکی از جنبه‌های جاذبه در سینمای‌هالیوود، مسئله برهنگی آدمهایی است که اتفاقاً به لحاظ چهره و اندام، زیبایی دلربایی ندارند اما موجب چشم چرانی می‌شوند. فیلم با به تصویر کشیدن چالش‌های جنسی الیسای دارای نقص ذاتی، برای تماشاگر کنجکاوی می‌آفریند. کشش جنسی تنها مختص به سلبریتی‌ها نیست. این کشش درباره آدمهای ضعیف هم می‌تواند مصداق پیدا کند.

رکن بعدی، ستیزه جویی یا شورمندی افراطی است. شخصیت فرهمند تا اندازه ای با دیگر شخصیتها تفاوت دارد، زیرا کنجکاویمان را برمی‌انگیزد و با شورمندی و حس مأموریتش جذبمان می‌کند.

اینکه الیسا چقدر قدرت مقابله با حریف شرور را خواهد داشت. اینکه چقدر از منفعل بودن در لحظات پر از جبر، جان سالم به در خواهد بُرد.

رکن آخر، توانایی مجاب ساختن دیگران است. الیسا برای رستگاری خویش چگونه می‌تواند، مرشد و سرپرست خانه (جایلز) و همکار زن سیاه پوست (زلدا) را با خود همسو کند.

وارد فضا و زمان فیلم می‌شویم سپس با کمی‌تطبیق دادن مراحل داستان با تئوری 22 گام جان تروبی، ساختار روایی را شرح می‌دهیم. لازم به ذکر است که داستان شکل آب با بعضی از مراحل ساختار جان تروبی همخوانی ندارد بنابراین از بعضی مراحل می‌توان صرفنظر کرد.

دنیای داستان به چه شکلی است؟

دنیای داستان، عرصه، مکانهای طبیعی، آب و هوا، فضاهای ساخت بشر، فناوری و زمان را شامل می‌شود. به ویژه در ژانرهای فانتزی و علمی- تخیلی ما با آفرینش یک دنیای منحصر به فرد و مشروح مواجه هستیم.
فضای داستانی شکل آب، با یک رؤیا ترسیم می‌شود. صحنه شناور بودن اشیای داخل خانه ای متعلق به دهه 60 میلادی که یادآور جنگهای سرد آمریکا و شوروی است. همراه با صدای راوی، پروتاگونیست تعریف می‌شود.

پروتاگونیست یک شاهدخت بی صدا (سالی‌هاوکینز) است. یک دختر جوانِ لال و بی زبان به نام الیسا. الیسا اتوپیای خویش را درون آب تخیل می‌کند. آغاز جایی است مرموز که در پایان می‌بایست این رمز ناخودآگاهانه کشف شود. این یک شگردی است برای بسط دادن رشد ارگانیک قهرمان، قبل از شروع داستان.
حال مکاشفه نفس، نیاز و خواسته الیسا در مقدمه چینی داستان میبایست نشان داده شود. این مرحله را طراحی ساختار سفر قهرمان می‌نامند. بر اساس آنچه که از تئوریِ جان تروبی می‌دانیم، وی همذات پنداری را بر دو اصل ضعف شخصیت و هدف شخصیت تعریف می‌کند. وزن ماجرای تئوریِ تروبی، بر منحنی تغییر شخصیت استوار است بنابراین ضعف یا به بیان دیگر نیاز درونی شخصیت در تئوری اش از اهمیت اول برخوردار است. شخصیت اصلی در آغاز داستان از یک کمبود و ضعف در رنج است که تعادل زندگی درونی او را بر هم ریخته و هدف شخصیت در سطح پیرنگ بیرونی در جهت مواجه با این ضعف و رفع آن است.

نیاز روانشناختی الیسا چه چیزی است؟

پیدا کردن یک هم صحبت یا بهتر بگوییم یک هم زبان.
آیا او می‌داند با تلاش در جهت تحقق هدف، بطور اجتناب ناپذیر مجبور می‌شود با ضعف و نیاز درونی اش مواجه شود؟
پاسخ منفی است. این نیاز به ناخودآگاه انسان مربوط می‌شود و در حین زندگی او نمی‌تواند متوجه نیازهای ناخودآگاه اش باشد.

«شکل آب» ساخته گیلرمو دل تورو
«شکل آب» ساخته گیلرمو دل تورو
شاید این محتوا را نیز دوست داشته باشید
نیاز اخلاقی الیسا چه چیزی است؟
اثبات خویشتن در انجام کردار نیک.
او چه خواسته یا آرزویی دارد؟
تجربه عشق ورزی. میل به همنشینی یا رسیدن به عشق.
آیا خطای اولیه ای دارد؟

آری. نداشتن اعتماد به نفس لازم برای ابراز وجود. ترس بزرگی که قهرمان را از کنش باز می‌دارد.
آیا خاطره تلخ و زخم بازی که اغلب منشأ ضعف روانشناختی و اخلاقی است، برای الیسا وجود دارد؟ به این سوال در روند پیرنگ پاسخ داده می‌شود.

خاطره تلخ به نوعی همان فقدان عشق می‌باشد اما با یک فرم خاصی. هرچقدر آرزوی قهرمان او را پیش می‌راند، خاطره تلخ مانع از پیش روی او می‌شود.
قهرمان از نقصانهایش آگاه است اما نمی‌داند چگونه آن را حل و فصل کند.
بینده با شخصیت باطنی افراد و خصوصیات ذاتی آنها که به واسطه انتخابهایشان در شرایط دشوار آشکار می‌شود همذات پنداری می‌کند.

بیننده با شخصیت محبوبِ قهرمان، همدلی می‌کند و دراه رسیدن به مقصود با وی همراه می‌شود. آسیب پذیری یکی دیگر از فاکتورهایی است که موجب سمپاتی (همدردی) تماشاگر با قهرمان داستان می‌شود.
یکی از نیازهای قهرمان متحد و پیرنگ فرعی است. شخصیتی که به قهرمان کمک کند تا به آروزیش برای غلبه بر حریف دست یابد. متحد صرفاً وسیله ای برای انعکاس دیدگاه‌های قهرمان نیست. کارکرد متحد با شخصیت پیرنگ فرعی متفاوت است. پیرنگ‌های فرعی حقیقی را بیش از همه در داستانهای عشقی می‌توان مشاهده کرد، که در اینجا پیرنگ اصلی را کمرنگ نمی‌کند. جایلز و زلدا نخستین متحدان الیسا محسوب می‌شوند. اما آرزوی دستیابی به مرد دوزیست (Amphibian)، مهمترین متحد قهرمان داستان می‌باشد.

حادثه محرک، عنصر ساختاری به نام “شکاف”

ماده خام و نیروی محرکه داستان برای ایجاد همدلی میان تماشاگر و شخصیت چیست؟
یک رویداد از خارج موجب می‌شود قهرمان هدفی پیدا کند و دست به کنش بزند.

مردی عبوس، خشک و اخمو وارد داستان می‌شود. شخصیت ریچارد ابتدا خیلی وقیحانه روبه روی الیسا و همکارش، قضای حاجت می‌کند. چند لحظه بعد متوجه می‌شویم که از دستانش خونی چکیده و بعد از یک صدای زد و خورد مهیب، درون لابراتوار می‌بینیم که این مرد دو تا از انگشتانش قطع شده. یک محفظه استوانه ای در لابراتور هست که موجودی شبیه انسان با چهره ای مایل به ماهی در آن شنا می‌کند.

شکل آب
«شکل آب» ساخته گیلرمو دل تورو

ماده خام داستان، شکافی است که میان توقعات و انتظارات یک فرد در لحظه اقدام به کنش و آنچه در واقع روی می‌دهد، به وجود می‌آید؛ شکاف میان انتظار و نتیجه. میان احتمال و ضرورت. برای ساخت هر صحنه، ما پیوسته شکافهایی را در واقعیت ایجاد می‌کنیم.

منبع انرژی داستان نیز همان شکاف میان الیسا و ریچارد است.

ریچارد حریفی است که رازی را با خود در حال حمل کردن دارد. اگر این راز افشا شود، زندگی اش به خطر می‌افتد. راز ریچارد، همان مرد دوزیستی است که در داخل محفظه خلق شده.
بهترین حریف، حریف ضروری است. شخصیتی که بیشترین توانایی را برای حمله به نقطه ضعف بزرگ قهرمان دارد. حال ارزش¬های حریف کدام‌هاست و چه تفاوتهایی با ارزشهای حاکم بر زندگی قهرمان دارد؟ میبایست منتظر نخستین مکاشفه بمانیم تا متوجه شویم که آیا اطلاعات جدید، ارزشهای حریف را آشکار می‌نماید یا نه.

رازگشاییها(reveals)

رازگشاییها(reveals) کلید پیرنگ هستند. بهترین رازگشایی در جایی اتفاق می‌افتد که قهرمان اطلاعاتی را درباره حریف به دست می‌آورد. این نوع اطلاعات باعث تشدید کشمکش می‌شوند و بیشترین تأثیر را بر نتیجه پیرنگ دارند.
ریچارد با یک باتوم شوک الکتریکی، مرد دوزیست را به طرز ظالمانه ای شکنجه می‌دهد. الیسا از پشت دیواری شاهد این صحنه جنایت است. ژنرال هویت و‌هافستتلر، دکتر مراقبِ دوزیست، وارد صحنه می‌شوند. ژنرال هویت و ریچارد تصمیم دارند که مرد دوزیست را از بین ببرند. الیسا همچنان شاهد از راه دور وقایع است. اطلاعات جدید، قهرمان را وادار به تصمیم گیری و حرکت در مسیری تازه می‌کند. آرزو و انگیزه قهرمان با شنیدن توطئه حریف اصلاح می‌شود.
تغییر آرزو باید نتیجه خمیدگی در آرزوی اصلی باشد نه شکستن آن. آرزوی جدید الیسا، نقشه ای خواهد بود که در آن بتواند موجود دوزیست را که اینک برای او حکم معشوق دارد، نجات دهد. رازگشایی‌ها همگی انفجاری هستند. اطلاعات باید مهم تلقی شوند. فیلم موفق، به طور متوسط هفت تا ده رازگشایی عمده دارد. وقتی شکافی در برابر شخصیت دهان می‌گشاید، در واقع برای بیننده دهان گشوده است. بنابراین او در این حالت با تقابل‌های پارادوکسیکال مواجه است که همزمان در دوسطح پیرنگ بیرونی و درونی در جریان است. در اینجا تماشاگر با دو مفهوم متفاوت اما نتیجه ای یکسان مواجه است.

«شکل آب» ساخته گیلرمو دل تورو
«شکل آب» ساخته گیلرمو دل تورو

مخاطب با شخصیتهایی همذات پنداری می‌کند که یا در موقعیتهای دشوار قرار گرفته اند، یا به آنها علاقه دارند، یا دوست دارند مانند آنها باشند. مخاطب از این طریق وارد داستان می‌شود. در این گزاره جهت همذات پنداری بر ساختار موقعیت دشوار تاکید شده است.
برای رهایی از موقعیت دشوار، نیاز به یک نقشه است. نقشه مجموع رهنمودها و روش-هایی است که قهرمان برای غلبه بر حریف و رسیدن به هدف در پیش می‌گیرد. یعنی استراتژی قهرمان با در نظر گرفتن قدرت و سلاحهایی که در اختیار حریف است.
الیسا نزد جایلز می‌رود. از او می‌خواهد که راه نجاتی بیابد.
مهمترین کارکرد معنایی داستان در صحنه تقاضای الیسا از جایلز رخ می¬دهد. جایی که امیال درونی شخصیت خود را به وضوح نشان می‌دهند.
الیسا می‌گوید:

“او خیلی تنهاست. من چی هستم؟
دهانم را مثل او تکان میدهم.
مثل او صدایی در نمی‌آورم.
این از من چه می‌سازد؟
تمام وجود من، تمام چیزی که تا به حال بودم.
مرا آورده اینجا. وقتی نگاه می‌کند.
طرز نگاهش نمی‌داند که چه کمبودی دارم
یا چگونه ناقص هستم.
«او همان جوری که هستم مرا می‌بیند»
او خوشحال است که مرا می‌بیند.
اینک یا می‌توانم نجاتش دهم یا اجازه بدهم بمیرد”

اما ژیل با نجات دوزیست مخالفت می‌کند چون تصورش بر این است که او هم مثل همه ماهی‌هاست و خیلی نمی‌توان نگران زندگی اش بود.
الیسا وقتی مخالفت ژیل را می‌شنود می‌گوید:

“ما اگر او را نجات ندهیم ما هم انسان نیستیم.”
این بهترین سکانس فیلم است. لحظه ژرف سازی. تمام پیامهای اخلاقی در همین چند خط دیالوگ صامت نهفته است.
جایلز متقاعد می‌شود که نقشه فراری را طراحی کند. از طرفی اشتیاق دکتر‌هافستتلر برای نجات جان دوزیست را برای آنکه نقشه فرار کاملتر صورت گیرد، لحاظ کنید.

 

«شکل آب» ساخته گیلرمو دل تورو
«شکل آب» ساخته گیلرمو دل تورو

نقشه نیازمند به کنشِ دینامیکی بسیار بالایی برای هیجان بخشیدن بیشتر می‌باشد. در این نوع پیرنگها، نقشه درست در نقطه میانی شکل می‌گیرد.
ناپایدارترین حالت ممکن برای شخصیت همدلی برانگیز.
کنشهای راهگشا یکی پس از دیگری باید طبق برنامه تدوین شوند. هر چه نقشه سازمان یافته تر و پر از جزئیات باشد، تنش و هیجان بیشتر می‌شود. اغلب قهرمان یک گام جلوتر از حریف است. حریف اگر متوجه نقشه شود و اجازه فرار ندهد گویی داستان در مرحله بلوغ، تباه شده. پس نقشه باید به سرانجام برسد. الیسا با تغییر زاویه دوربین مدار بسته و گرفتن کلید قفل زنجیر گردن دوزیست و با عدم ممانعت زلدا، و نیز جایلز با تزریق ناگهانی آمپول بیهوشی‌هافستتلر به مأمور حراست موفق می‌شوند دوزیست را با یک ون از داخل شرکت بیرون بیاورند.

نقشه تا به اینجای کار موفق از آب درآمده.

مرحله بعدی، نقشه حریف و ضدحمله اصلی اوست.

روش‌های حریف برای حمله به قهرمان پنهان است. هر حمله حاوی یک رازگشایی تازه برای قهرمان است. هرچه نقشه حریف ظریف تر باشد و آن را بهتر پنهان کند، تنش و کشمکش بیشتری پدید خواهد آمد. البته این مرحله در شکل آب با یک وقفه تقریباً سی دقیقه رخ می‌دهد. بعد از نقشه فرار بیشتر شاهد چگونگی عشق ورزی میان الیسا و دوزیست هستیم. الیسا چند روزی بیشتر فرصت ندارد تا دوزیست را در وان حمام خانه اش نگهداری کند. این فرصتی است برای ارضای نیازهای درونی ای که تا به اکنون در آن ناتوان بوده.
اما ریچارد خشمگین بیکار ننشسته است. ابتدا به دکتر‌هافستتلر مشکوک می‌شود. به همکاری او با روسها پی می‌برد. او را با شلیک گلوله از پای در می‌آورد و طی بازجویی در حال شکنجه متوجه می‌شود دوزیست توسط الیسا و زلدا از لابراتوار خارج شده.

متحد در لباس حریف

یک مفهومی‌وجود دارد به نام متحد در لباس حریف. دکتر‌هافستتلر به اجبار این لباس ننگین را بر تن می‌کند. چون از ابتدا وارد یک طرح و توطئه پیچیده ای شده و از سر ناچاری و حفظ جانش مجبور به اعتراف وقایع می‌شود.
مکاشفه مخاطب یعنی لحظه ای که گشایش هیجان انگیز و معمولا کند است، ایجاد می‌شود. برخی عناصر پنهان پیرنگ آشکار می‌شود. مخاطب برای نخستین بار قبل از قهرمان به چیزی پی می‌برد. این باعث فاصله می‌شود و مخاطب را نسبت به قهرمان در موضع برتر قرار می‌دهد.
ریچارد به خانه زلدا می‌آید تا کمینگاه دوزیست را بیابد. زلدا چیزی نمی‌گوید اما همسر ترسویش دست به افشاگری می‌زند. اصطلاحاً به این تکنیک فیلمنامه، «حمله از سوی متحد» می‌گویند.
“دارم سعی می‌کنم برای رسیدن به هدفت کمکت کنم ولی روشی که برگزیده ای درست نیست.”
حمله متحد باعث افزایش فشار روی قهرمان می‌شود و او را وادار به زیر سوال بردن ارزش‌ها و اعمال خود می‌کند. الیسا و جایلز فوراً، دوزیست را به یک کانال پر از آب منتقل می‌کنند. همچنین ریچارد محل کانال را از روی یک یادداشت پیدا می‌کند.
به طور کامل نیروی مخالف خود را نشان می‌دهد. آنتی پاتی (ضدیت) مخصوص شخصیتهای شرور است. در این حالت تماشاگر این شخصیتها را دوست ندارد اما هوش یا دسیسه چینی آنها احساسات ما را بر می‌انگیزد. در واقع وقتی از آنها بدمان می‌آید، آرزو می‌کنیم مجازات شوند تا ما شاهد این امر باشیم. بنابراین ما آن لحظه رضایت بخش را انتظار می‌کشیم تا به سزای عملشان برسند.

«شکل آب»
«شکل آب»

تونل وحشت

مرحله تونل وحشت یا ملاقات با مرگ از راه رسیده است. عبور از یک دروازه به شدت باریک و به نوعی گذر از تونلی طولانی و وحشتناک. اگر قتل، خیانت، ستم، خشونت و یا هر چیز دیگری که تماشاگر را بیازارد در درام اتفاق بیفتد، بنابر قانون عدالتِ درام باید مجازاتی مشابه با آن در فیلم به وقوع بپیوندد. حتی اگر شخصیت موفق شود از چنگِ عدالتِ درام بگریزد، این گریز از چنگِ عدالتِ درام به عنوان مفهوم گریز برای تماشاگر ادارک می‌شود.
نبرد نهایی، نقطه قیف داستان.
همه چیز به هم می‌رسد. نبرد در کوچکترین فضای ممکن اتفاقی می‌افتد که باعث تشدید حس کشمکش و فشار تحمل ناپذیر می‌شود. با احساس شخصیتها همراه می‌شویم و همچون آنها زمانِ حال را احساس می‌کنیم. به همین دلیل پرسش کماکان به قوت خود باقی است: مکانیسم همذات پنداری و کاتارسیس در این گونه از فیلم‌ها از چه قواعد و قوانینی پیروی می‌کند؟ کاتارسیس چگونه اتفاق می‌افتد؟

اگر همذات پنداری و در نهایت کاتارسیس معلول سمپاتی تماشاگر به شخصیتهایی است که مورد ظلم واقع می‌شوند یا آسیب‌پذیر هستند، بنابراین تکلیف حس تماشاگر در نقطه اوج و دوئل شخصیت‌ها چیست؟ تماشاگر دوست دارد چه کسی پیروز شود؟ و چرا؟

نقطه اوج پیرنگ

لحظه مبارزه نقطه اوج پیرنگ است. تقابل قهرمان و حریف. الیسا در آستانه خداحافظی با معشوقش قرار می‌گیرد اما یک شکست ظاهری در پیش است. سمپاتی کیفیتی روانشناختی محسوب می‌شود که باعث درگیری عاطفی ما با قهرمان داستان می‌شود. برای ایجاد سمپاتی میبایستی یا شخصیت را با ویژگیهای خاصی به نمایش در آورد که دوست داشتنی باشد یا موقعیتی را خلق کرد که شخصیت سمپاتی را برانگیزد.

«شکل آب» ساخته گیلرمو دل تورو
«شکل آب» ساخته گیلرمو دل تورو

الیسا و جایلز و دوزیست باید مورد ظلم واقع شوند، زیرا تماشاگر به طور بنیادی با آدم مظلوم همدردی می‌کند. وقتی الیسا و جایلز و دوزیست به طور همزمان از سوی ریچارد با گلوه بر زمین می‌افتند، همه امیدها به یأس تبدیل می‌شوند. اینجا اوج ظلمت آنتاگونیست است. اما طبعاً قهرمان هم از حقیقت وجودش آگاه می‌شود. «من»ِ حقیقی اش را با حالتی شوک گونه مشاهده می‌کند. گویی معجزه ای باید رخ دهد تا قهرمان بر حریف فائق آید. دوزیست برمی‌خیزد. جای زخم گلوله را پاک می‌کند و به سمت ریچاردی که توسط جایلز ضربه خورده، می‌شتابد و با چنگال تیز خود، گلوی وی را می‌درد. آنتاگونیست بی رحم کشته می‌شود. همه این جزئیات را می‌گوییم اما نبرد نهاییِ شکل آب، خیلی چنگی به دل نمی‌زند. به شدت پیش پاافتاده این صحنه، تصویر شده. انتظار یک نبرد نفس گیر را داشتیم که سرانجام محقق نشده.
با این حال می‌بایست تعادل جدیدی بر جهان داستان پدید آید. دوزیست، الیسا را با خود به درون آب می‌برد تا شاید شفایی حاصل آید.

اینجا تجلی و مشعوف ترین لحظه برای همدلی با شخصیتهای فرهمند فیلم است. سرآغاز جهان زیرینی که دوزیست تا ابد به آن رهسپار خواهد شد.

همان رویایی که الیسا در اول فیلم آن را تخیل کرده بود.

رؤیا به حقیقت پیوست

 

ممکن است شما دوست داشته باشید
1 نظر
  1. ماهان می گوید

    یکی از بهترین و دقیق ترین نقدهایی بود که بر این فیلم‌نوشته شده. از منتقدمحترم آقای امید رنجبر و سایت سرزمین هنر که تحلیلها ونقدها ومقاله هایش عالی و متفاوت سایر سایتهاست بسیار متشکرم

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.