نقدی بر تندیس نمایشگاه کتاب تهران

نقدی بر تندیس نمایشگاه کتاب تهران

رضا چهره نگار

دبیرستان ما دو طبقه بود. بعضی از کلاس‌های ما در طبقه ی دوم تشکیل می‌شد. در طول دبیرستان بارها و بارها از پله‌ها بالا و پایین رفتیم، گاهی پله‌ها را دو تا یکی جهیدیم، و گاهی تک تک و دبیرستان در همان روال بالا و پایین تمام شد. روزهای آخر بیشتر از قبل به پله‌ها فکر می‌کردم. در این روال دلایلی بود که شوق من و هم قطاران را برای صعود نشان میداد. ایامی‌که ورزش داشتیم و توی زمین ورزش دبیرستان آزاد بودیم، پله‌ها را جفت جفت میرفتیم و ایامی‌دیگر، گویی برای صعود باید قله ای را فتح میکردیم. اما بعدها یاد گرفتیم که هیچ صعودی با جفت پریدن از روی پله‌ها میسر نمیشود. بعدها متوجه شدیم ، پله ای که پا نخورده باشد ما را ملزم می‌کند که باز گردیم از نو بخوانیم. این را تاریخ از بیش از دوازده یا چهارده قرن دوران تاریک بیزانس در غرب به بشریت نشان داد. بشر هر گاه جفت جفت پرید، مجبور شد باز گردد و از نو بخواند. اما این جفت جفت پریدن‌ها شاید ماترک اجداد ماست که آرزوی پرواز داشتند و معنای ارتقا و صعود، مسیری بود که آنها را به سمت آسمان میبرد. آنها میخواندند که روحی بلند داشته باشند. آنها میخواندند و گاهی ترس از کوتاهی عمر آنها را وسوسه میکرد که پله‌ها را چند تا یکی بجهند و بالا بروند.

سال‌هاست در نقدها و تفاسیر هنر میخوانیم: آنچه هنر را ناب می‌کند، نگاه بدیع است. آنچه هنر را ماهیتی ناب و دور از انتظار می‌بخشد، و آنرا از دم دستی بودن میرهاند و ماهیتی رمزآمیز می‌بخشد. آری.. هنر ناب و ماندگار، با مفاهیم درگیر میشود و در آن اثری از جفت جفت پریدن پله‌ها وجود ندارد. هنر ناب، هنری است که قضیه ی حمار را نمیشناسد ( ارجاع به جستار: اندر حکایت قضیه ی حمار و حلقه، رضاچهره نگار، گروه هنرلند) سال‌هاست ( از دهه‌های ابتدایی قرن بیستم و ظهور فرمالیست‌ها) هنر ناب را آشنازدا میدانیم و از او انتظار داریم خلق کند و کشف کند و دریچه ای تازه بگشاید. دریچه ای فارغ از سمبل‌های از پیش ساخته شده و کهن الگوهای تعبیه شده در نهاد بشر. هنر ناب گزافه گویی نمی‌کند و از هر نشانه ای بیشترین سخن را در نهاد مخاطب خود میسازد. هنر ناب وحدت فرم و محتواست.. هنر ناب وحدت اضداد است.. هنر ناب، خلوص دارد و فارغ از غرض‌هاست. هنر ناب کودکی است که هنوز زبان به ناسره آلوده نساخته است. هنر ناب، هنر ناب است.
خسته تان نمی‌کنم. مستقیم میروم سر اصل مطلب. چون اصل مطلب هم مستقیم رفته است. اصل مطلب هم کوتاه ترین مسیر را برای نیل به هدف غایی خود انتخاب کرده است. اصل مطلب، تندیس نمایشگاه کتاب امسال است. ( اردیبهشت ماه سال هزار و سیصد و نود و پنج هجری خورشیدی) این عنوان را دوباره مرور می‌کنیم: تندیسِ… ( تندیس که تعبیر خود را دارد و عزیزان ما در تعریف آن سخن‌ها گفته اند و بحث مفصل دارد) نمایشگاهِ… کتابِ… امسال.
دلم میخواهد از ته خط شروع کنم. از امسال. در نقد پوستر جشنواره ی فیلم فجر اخیر هم نشانه ای از زمان یافت نشد، جز اینکه تصویر خسرو شکیبایی نشان میداد که او امسال عزیز است. آیا این مهم بدان معنی بود که خسرو در سال‌های پیش عزیز نبود؟ آیا بدان معنی بود که خسرو همین اواخر رفت؟ خیر. دریافتی از زمان و شرایط مربوط به موضوع در آن پوستر یافت نشد. اما در این تندیس ( که البته نقد یک تندیس جوانب و قالب خود را دارد) هم نشانه ای از بعد زمان و حتی بعد مکان یافت نشد. با تحلیل آثار هنری مطرح کشورمان به این نتیجه میرسم که نشانه شناسی در هنر این مرز و بوم مقوله ای است که در دیدگاه اهل هنر وجود ندارد. مع الاسف و فارغ از این تندیس باید بگویم درک و دریافت در میان اهالی هنر این مرز و بوم جایگاه اندکی دارد. هنر از یک ادراک و شعور دارد جای خود را به تکنیک‌ها و موارد فنی و صنعتی میدهد. مسیری به شاخک‌های حسی و شعور و درک زیبایی شناختی ( بهتر است به جای همه ی اینها بگویم شناخت) مسدود شده است یا بارقه ای کم مایه از گوشه‌های این سد بزرگ عبور می‌کند.
آنچه به هنر درجه میدهد و گاهی هنر ناب را درجه دوم می‌کند، پرداختن به حقیقتی درجه دوم است. حقیقتی که یا کپی یک سوبژکتیو قدیمی‌و تاریخ گذشته است، یا کنار هم چیدن کهن الگوها و سمبل‌های گذشته است، یا حقیقتی است که یک لایه دارد و تاویل‌های چندانی از آن ایجاد نمیشود.
تندیس امسال نمایشگاه کتاب، از کهن الگویی که صعود را به سوی آسمان‌ها تعریف می‌کند آغاز میشود. شمایی که ما را به یاد مجسمه ی آزادی می‌اندازد. اما این یاد ما را به کجا میرساند؟ آیا بعد زمان و مکان یا رخدادهای روز جهان بین این اقلیم و ایالت نیویورک مشابهتی وجود دارد؟ من دلیلی نیافتم. آیا این مشابهت به مفهوم آزادی اشاره دارد؟ یعنی خواندن کتاب ما را آزاد می‌کند؟ تعبیر بنده و بسیاری ( قابل مصداق آوری از کتب بزرگان است) از مطالعه بیشتر حرکتی است که ما را در بند اندیشه‌های مولفین دیگر اسیر می‌کند. بیشترین تاثیر مطالعه در طول تاریخ، بشر را محدودتر ساخته است. ( رجوع به تالیف‌های کریستوفر الکساندر در باب راز جاودانگی و مفهوم راه بی زمان) نگاه علمی‌تر همواره محدودتر بوده. اصلا پایه ی علم، آزمون و خطاست. آزمون و خطا جنبه ی سلبی دارد و بر مبنای آزمودن و حذف راه‌های رفته ای که خطا هستند استوار است. لذا حقیر از مطالعه تعبیری از آزادی مشاهده نمی‌کنم. شاید پاسخی در این باب وجود داشته باشد: این تندیس غایت مطالعه را بر حسب گذشته، مطالعه ای ایده آل می‌داند؛ مطالعه غایتی آزاد اندیش دارد و باید انسان را رها کند. بسیار خوب. اما این تعبیر، بسیار دور از واقع است و با توجه به وجود تناسبات نزدیک به واقع در تندیس، ایجاب می‌کند که معنی نهفته نیز، به واقع نزدیک باشد که این بی تناسبی در فرم و محتوا وجود خواهد داشت. لذا این تداعی از مجسمه ی معروف آزادی بسیار بی مورد به نظر میرسد.
در این تندیس، انسان روی انباشتی از کتاب، حالتی دینامیک و در حال پرواز دارد. انسانی که ماهیتی واقعی و فیزیکی دارد. توجه به تناسبات بدن در این تندیس به انسان ماهیتی فیزیکی میدهد. پس او هنوز ماده است و این تعلیق، میتواند در برگیرنده ی سقوط نیز باشد. تعبیری که سیاه نما ست و با نمایشگاه کتاب و انرژی مثبت هر ساله ی آن همخو نیست.
با توجه به آنچه تا کنون شرح دادیم، به آنجا میرسیم که “انسان مادی” بر بلندایی از کتب قصد پرواز دارد. کهن الگوی عروج و پرواز، سال‌ها و قرن‌هاست در میان بشر تکرار شده است و این روایت، سخنی تازه برای گفتن ندارد. به قولی: اگر میخواهی برای مادرت شعری بنویسی، چیزی بیشتر از ایرج میرزا بگو. اگر سخنی تازه نداری، همان شعر ایرج را به مادرت هدیه کن تا آن شعر را با روایتی از دستان تو بخواند. امیدوارم مخاطب ارزشمندم با این مثال خرده گیرانه برخورد نکند و اصل کلام، رها نشود.
هنر امروز وقت گزافه گویی یا زیاده گویی و حشویات را به هنرمند نمیدهد. این را مخاطب بی حوصله ی امروزی اقتضای زندگی نوین خود میداند. اما در اصل مینی مالیسم، نسخه ای برای دوره ای خاص در تاریخ نمیپیچد. مینی مالیسم، متر خود را بر همیشه ی ادوار میگذارد. این تلاش و این تندیس نیز با استفاده از یک مصالح ( یا بهتر است بگوییم عرضه ی یک مصالح) و یک رنگ، از این قابلیت و سادگی سود برده است. اما واقعا این مقوله در این تندیس همه جانبه رعایت شده است؟ آیا تعداد کتب چیده شده دلیل خاصی دارد؟ اگر به جای اینهمه کتاب یک کتاب بزرگ زیر پای انسان بود، ارزش کتاب محفوظ تر نبود؟ حتی اگر تعداد کتب دلیل مند باشد، باز هم این قابلیت برای استفاده از اعداد در مخاطب ایجاد نمیشود. نه، این کتب سرنخی برای شمارش به مخاطب نمیدهند که مخاطب شمارش کند. پس من این تعدد کتاب‌ها را حشو میدانم.
این دینامیک و معلق بودن انسان مادی بر بالای این کتب میتواند از شک کدهایی برساند. او در میان اندیشه‌های متکثر امروزی دچار تعلیق است. او نمیداند به کدام کتاب و کدام مشربه ی فکری تکیه کند. اما آیا این تعلیق با برگزاری نمایشگاه کتاب و چشم اندازی که اهل کتاب و ناشرین برای آن متصورند جور در می‌آید؟! من میگویم :خیر. این روزها که بحران کتاب خوانی و بحران نشر در کشور بیداد می‌کند، و رجوع به کتاب حتی در میان اهالی دانشگاه و مدرسین هم در کمینه ی خود نشسته است، قطعا این روایت و اشاره به معلق بودن انسان در میان اندیشه‌ها ( در صورت تعمد طراح برای تعبیه ی این مفهوم در تندیس، که البته بعید میدانم اینگونه باشد) بسیار بیهوده است.
نقد آثار معمولا از قابلیت‌های موجود آغاز میشود. اما حقیر با این جنبه از نقد سخنم را تمام می‌کنم. این روزها تنهایی کتاب‌ها، عدم پذیرش آنها، بحران فضاهای مجازی، فقدان گوش شنوا، فقدان بودجه ی نشر کتب، بی توجهی به نخبگان، حرف‌های نزده و بغض‌های بسیاری که در بنیاد کتاب و کتاب خوانی وجود دارند، مفاهیمی‌هستند که نپرداختن بدان‌ها و گذر از ایشان بی انصافی است. این است که من فکر می‌کنم تندیس این نمایشگاه بدون دغدغه ی کتابخوانی و کتابخوان طراحی شده است. ما در این اثر با پله‌هایی که جفت جفت پشت سر گذاشته شده اند و عوم تعمق بر مفهوم کتاب و کتابخوانی روبرو هستیم. آنچه طی سال‌های اخیر در اکثر سمبل‌ها، یادمان‌ها، پوستر‌ها و آثار هنری کشورمان به وفور دیده میشود و این خود مفهومی‌بزرگ در پس خود دارد. مفهومی‌که هیچ دوره ای از تاریخ نمی‌تواند آنرا کتمان کند. مفهومی‌که بر خلاف مفاهیم مورد نظر طراح، به خوبی خود را نشان میدهد. آنچه نتیجه ای بزرگ را در پس خود از این برهه ی تاریخی در این اقلیم بر جای خواهد نهاد :
این دوره از تاریخ فرهنگی هنری این مرز و بوم، عرصه ای است که سواد و ادراک هنرمند جایگاهی برای خود نیافته است، و ملاک‌های ارزیابی و نقد در اوج بی بضاعتی خود هستند. این روزها یک مهارت فنی میتواند اهل هنر بسازد، و تحریف ایده‌های ناب موجود در تاریخ، بزرگترین غایت این دوره از تاریخ هنر کشور به حساب می‌آید. فقدان سواد هنری لازم در میان اهالی تصمیم و ارزیابی، غیرقابل انکار است و با افزودن نورپردازی و زرق و برق به این گونه آثار نمی‌تواند جاهای خالی را پر کند.
سال‌هاست در پایان سخن میگوییم: به امید بهبود دیدگاه‌ها.. به امید پر شدن خالی‌ها، به امید حرکتی رو به جلو،… و خستگی تنها عایدات نقد در سال‌های اخیر بوده است.
شاید بی ربط نباشد که در پایان بگویم: ناگهان در حال دویدن مردم… نامحسوس… و دویدن ادامه داشت
رضا چهره نگار.. اردیبهشت نود و پنج

ممکن است شما دوست داشته باشید
۳ نظرات
  1. سعید می گوید

    نقد جالبی بود واسه اهالی هنر . اما از نظر من عامه ی مردم دقیقا به همون مفهوم آزادی و پرواز پس از مطالعه ی کتاب فکر میکنن. هرچند این روزها کتاب خریدن یا جنبه ی چشم و هم چشمی پیدا کرده یا دقیقا مثل همین تندیس کتاب تبدیل به ۴ پایه شده واسه رسیدن به اهداف خاص. ممنون

    1. رضا چهره نگار می گوید

      ممنون از نظرت. باهات موافقم و امیدوارم در ادامه ی راه، من و دوستانم رو از نظراتت بی بهره نگذاری.

  2. رضا چهره نگار می گوید

    انچه در واقع اتفاق میفته همینه. اما همین هم میتونه بیانش به لحاظ سوبژکتیو مسیر تازه ای رو باز کنه. جامعه ی امروز ما جامعه ی متکثریه. هم به لحاظ اندیشه, هم رویاها و اهداف و… اما این مهم قابلیت های زیادی داره که میطلبه مسیری تازه رو با این طراحی نوید بده. بازم ممنون از توجهت سعید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.