چالشهای رسانه ای راهپیمای اربعین

این نوشته با نقدی بر ایده مناسک رسانه ای به عنوان ادای دین یک کارشناس رسانه ای شیعه نوشته شده است و کفی بالله حسیبا.

عصر روز پنجشنبه ۲۷ آبان ماه ، در مسیر بازگشت از دانشگاه رادیوی اتومبیل روشن بود . رادیو ایران در حال پخش برنامه ای از پیش ضبط شده درباره برخی از آداب و رسوم مردم نقاط مختلف کشور با صدای یک گوینده مرد بود که در فاصله کلام و موسیقی ، ناگهان خانم گوینده اعلام کرد به دو اطلاعیه از ستاد مرکزی اربعین توجه فرمائید.

متن ۲ اطلاعیه خیلی ساده و روان حکایت از واقعه ای می‌کرد که به خوبی قابل پیش بینی بود: «مرز مهران از سوی کشور عراق بسته شده است و امکان عبور از این مرز وجود ندارد». تصور حضور دهها هزار زائر مشتاق در پشت خط مرزی ایران و عراق برای کسی که خود یک بار از این مرز عبور کرده و تمام مشکلات وسختیهای سفر را به شوق زیارت اربعین سیدالشهدا(ع) حس کرده است کار سختی نبود اما غم و اندوه انبوه زائرانی که با مرزهای بسته امیدشان به یأس تبدیل می‌شود، کار بسیار دشواری است. اینکه مرزداران عراق چرا مرزهای خود را در اوج شلوغی بر روی مشتاقان ورود از مرز مهران بسته اند به موضوع این نوشته و این سایت تحلیلی ، انتقادی مربوط نمی‌شود، آنچه موضوع این نوشته است نقد و تحلیلی است بر پوشش چنین مراسمی‌در فضای رسانه ای کشور که اگر ما از آن سخن نگوئیم حاشیه‌های این حرکت بزرگ و زیبا به دست دشمنان اسلام و صاحبان امپریالیسم رسانه ای جای متن را خواهد گرفت و دراین جنگ تبلیغاتی صدماتی به وقوع خواهد پیوست که جبران آن امکان ناپذیر خواهد بود.

در این زمینه بهتر است درابتدا چند نکته کلیدی روشن شود:

 اولاً زیارت حضرت سیدالشهدا (ع) از جمله مواردی است که مورد تأکید امامان شیعه بوده و اجر و ثواب بسیار بر آن مترتب است تا جائیکه امام صادق (ع) آن را برابر ۲۰ حج مقبول دانسته اند. دراین میان زیارت سیدالشهدا(ع) در روز اربعین جایگاه والاتری دارد و حتی امام حسن عسکری(ع) آن را یکی از نشانه‌های شیعه توصیف کرده اند. پس آنچه برای نگارنده مسلم است آن است که در ثواب و اهمیت این زیارت هیچ شک و شبهه ای وجود ندارد و نیاز به اثبات ندارد.

ثانیاً در کشوری مانند عراق که گروههای متعصبی همچون داعش با حمایت تمام سران کفار فتنه ای عظیم به راه انداخته اند حرکت معنوی و خود جوش مردم عراق که برپایه رسمی‌قدیمی‌و اعتقادی عمیق در قالب زیارت پیاده به سمت کربلا به قصد زیارت اربعین صورت می‌گیرد ، می‌تواند عظمت اسلام و به خصوص شیعیان را در قالب امتی واحد دربرابر دشمنان ددمنش نشان دهد و تأثیر روانی خاصی در تضعیف روحیه دشمنان اسلام داشته باشد.

ثالثاً رسانه‌های شیعی در پوشش این رخداد بزرگ که بزرگترین تجمع مذهبی تاریخ بشری است علاوه بر وظیفه دینی، رسالتی حرفه ای برعهده دارند، به خصوص آنکه غولهای رسانه ای به طور معناداری از پوشش خبری این مراسم خودداری می‌کنند.

اما در کنار این سه نکته بدیهی، نوع برخورد رسانه ملی از حیث خبری و برنامه ریزی با انتقادات حرفه ای مواجه است که غفلت از آن یا نادیده گرفتن آنها به بهانه ترس از تهمت مخالفت با زیارت اربعین، علاوه بر خطای حرفه ای ، خسرانی معنوی نیز به همراه خواهد داشت . از این رو نکات زیر را یادآوری می‌نماید:

۱- پوشش این مراسم به خبرگزاری صداوسیما محدود نمی‌شود و هر شبکه تلویزیونی با اعزام اکیپهای جداگانه ای به پخش مستقیم مراسم پرداخته اند که همین امر تمرکز وبرنامه ریزی دقیق را از مدیران رسانه ای و برنامه ریزان فرهنگی سلب می‌نماید. وباعث خدشه در پوشش خبری برنامه ریزی شده این رخداد بزرگ می‌شود.به نحویکه هر شبکه علاوه بر بخشهای خبری ساعتهای متمادی به پخش برنامه‌های مختلف از راهپیمائی اربعین می‌پردازند و طبیعی است استراتژیهای متفاوتی در نوع پوشش خبری و برنامه‌های غیر خبری حاکم است که همین وضعیت نا متوازن و نامتقارن موجود را تقویت می‌کند.

۲- در پخش اخبار متن خبر یا گزارش گزارشگران به جای نقل خبر یا گزارش موضوع، بیان احساسات و عواطف دبیران خبر از زبان گویندگان یا گزارشگران صورت می‌پذیرد که با روح خبر منافات دارد. این مسئله حتی گاهی به شعرخوانی و متون ادبی و مذهبی به جای خواندن خبر تبدیل می‌شود و به جای گزارش در بهترین حالت ویدئو کلیپ با صدای مداحان سفارشی پخش می‌شود.

۳- در شبکه‌های مختلف همان کارشناسان و مجریان برنامه‌های مذهبی شبکه‌ها به کربلا عزیمت کرده و در استودیوهای موقت ساخته شده در هتلهای اطراف حرم یا روی پشت بامها و بلندیهای مشرف بر حرم مطهر سیدالشهدا شعر و حدیثهائی را در اهمیت زیارت اربعین می‌خوانند که در استودیوهای داخل جام جم هم می‌توانستند بخوانند.

۴- ترغیب و تشویق مردم به شرکت در راهپیمائی اربعین بزرگترین مشکل برنامه‌های خبری و غیر خبری صداوسیماست که از همان دهه اول محرم آغاز شد و هرچه به اربعین نزدیکتر شدیم پررنگ تر گردیده  است.

arbaeein1
راهپیمائی اربعین

در اینجا چند مسئله مهم مغفول مانده است:

  • قرار نیست تمام مردم ایران در راهپیمائی اربعین شرکت نمایند و برفرض اینکه چنین امر محالی واجب نیز تلقی شود امکان این حضور از سوی کشور میزبان فراهم نیست. بنابراین تشویق و ترغیب مردم به حضور در راهپیمائی اربعین دربخشهای خبری و غیر خبری از همان ابتدا اشتباه بوده است.اما این روند تا روز ۲۵ آبان ماه به طور بی امان در رسانه ملی دنبال شد تا اینکه در این روز قائم مقام سازمان صداوسیما سیاستهای ابلاغی کمیته اطلاع رسانی و مستند سازی مرکزی اربعین را در ۵ بند به تمام واحدهای تولیدی و خبری این سازمان ابلاغ کرد که در بند اول آن به عدم تشویق و ترغیب راهپیمائی اربعین و خودداری از پخش نماهنگ و کلیپ تهییجی تأکید شده است.

  • تبدیل پوشش خبری به تبلیغات مذهبی علاوه بر مخاطرات رسانه ای از بعد روانی نیز مخاطرات جدی دارد، به نحوی که بسیاری از عشاق ابا عبدالله که به هردلیلی موفق به شرکت در راهپیمائی اربعین نمی‌شوند در خود نوعی احساس گناه می‌نمایند که بر روح و روانشان تأثیر نامطلوب می‌گذارد. در حالی که شرکت در مراسم اربعین در مساجد وتکایای محله‌ها نیز آنها را ارضا نمی‌کند و چه بسا از اساس در این مراسم شرکت ننمایند.
  • در گوشه گوشه ایران به مناسبت اربعین حسینی مراسم سنتی خاصی برگزار می‌شود که به دلیل حجم عظیم برنامه‌های راهپیمائی اربعین متاسفانه کمترین بازتابی در برنامه‌های سازمان صداوسیما نداشته است
  • بر فرض آنکه بودجه ریزی پوشش این مراسم به صورت خاص و جدای از بودجه سازمان صداوسیما صورت گرفته باشد ، اعزام اکیپهای مختلف خبری و غیرخبری و پخش ساعتها برنامه مشابه و تکراری از راهپیمائی اربعین نوعی ولنگاری و بی برنامگی در حوزه محتوائی در صداوسیما را نشان می‌دهد که با مشکلات مالی این روزهای رسانه ملی سازگاری ندارد.
  • عدم پوشش مراسم راهپیمائی اربعین که بزرگترین تجمع انسانی در طول تاریخ به حساب می‌آید توسط رسانه‌های غربی نمی‌تواند توجیه مناسبی برای افراط و تبلیغ پی درپی رسانه  های ایرانی در طول ماههای محرم وصفر باشد؛ کما اینکه تبلیغ بیش از اندازه یک موضوع چه بسا خود دستمایه سوء استفاده همان رسانه‌های معاند و انگ زنی به این تجمع عظیم شود که قطعا مورد رضایت هیچ یک از دست اندرکاران رسانه ملی نیست.

اما آنچه بیش از هرچیز مایه نگرانی است و پژوهشگران حوزه ارتباطات نمی‌توانند به راحتی از کنار آن بگذرند، خطری است که از ناحیه نفوذ نوعی اندیشه به ظاهر موجه در حوزه دینی در رسانه احساس  و با عنوان مناسک رسانه ای شناخته می‌شود. این ایده باید قبل از اجرا مورد مطالعه و نقد صاحبنظران قرار گیرد.

ریشه این نظر، اندیشه ای مبتنی بر ساخت برنامه‌های هدفمند رادیویی یا تلویزیونی یا همان« مناسک رسانه ای »است که در جامعه مسیحیت وجود داشته و در برخی از شبکه‌های تلویزیونی ماهواره ای تبشیری امتحان شده است. این ایده درمیان برخی از اندیشمندان حوزه رسانه ای ما نیز رسوخ یافته است که ماحصل آن را می‌توان در مراسمی‌نظیر جشن هزار صلوات یا دهه سازیهای مختلف به خصوص در مناسبتهای سوگواری در صداوسیما در همین چند سال اخیر مشاهده کرد. این اندیشه در لایه ظاهری در ترویج سبک خاصی از مجالس عزاداری و نشر بی رویه مجالس یکی دو مداح مشهور پایتخت یا چند قاری مشهور در سالهای گذشته تجلی یافته اما در سالهای اخیر به ساخت مناسک رسانه ای برای رویدادی از اساس مردمی‌مانند راهپیمائی اربعین تبدیل شده است. ضرباتی که در سلب اعتماد از جامعه قاریان و مداحان عزیز و محترم کشور به دلیل برخی مشکلاتی که حول ماجراهای شخصی یکی دو قاری یا مداح مورد تمرکز و توجه رسانه ملی رخ داد ، به مراتب کمتر از خطراتی است که به تبدیل حرکت مردمی‌راهپیمائی اربعین به یک نوع مناسک رسانه ای می‌انجامد . پس باید تا دیرتر نشده درباره آن فکری اندیشید. این گونه مسائل از ابعاد فرهنگی و اجتماعی دارای تبعات فراوانی است که باید به دقت مورد مطالعه قرارگیرد و رسانه‌ها به مسؤلیت اجتماعی خویش با وسواس بیشتری عمل کنند. شاید بهتراست صداوسیما به جای تلاش برای دخل و تصرف در این حرکت مردمی‌و تشویق و ترغیب کاری که در به وجود آمدنش هیچ ارگان و دولت و رسانه ای دخالتی نداشته، ، به پوشش بی کم و کاست و حرفه ای این رخداد مهم مذهبی و فرهنگی بپردازد و بگذارد این بزرگترین اجتماع بشری در قرن حاضر همان طور که از عشق و عقاید پاک مذهبی همه دوستداران اباعبدالله الحسین (ع) فارغ از هر رنگ و نژادی نشأت گرفته است بدون رنگ و ریا باقی بماند.

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.