روز صفر یا زیر صفر؟!| درباره فیلم پر حرف و حدیث سی و هشتمین دوره جشنواره فیلم فجر

«روز صفر» یا زیر صفر | سیدرضا اورنگ | انتظار مخاطبان در ایام جشنواره فیلم فجر این است ، فیلم‌هایی به نمایش درآیند که از قوت و کیفیت لازم برخوردار بوده و شایسته اکران در این ایام باشند. انتظار مخاطبان بیهوده نیست و حق شان است، زیرا سینما به مدد نفس‌های آنان است که می‌تواند تنفس کرده و به حیات خویش ادامه دهد.
هر سال مخاطبان و منتقدان سینمای ایران، امید دارند تا هیات انتخابی متخصص و مورد وثوق برگزیده شود تا دور از سلیقه و منصفانه، بهترین فیلم‌ها را برای بخش مسابقه اصلی انتخاب کند،اما چنین اتفاقی نیفتاده و شاید هرگز نیفتد. امسال نیز اکثر فیلم‌های انتخاب شده فاقد استاندارد لازم و کیفیت مناسب هستند که هم صدای مخاطبان عام را در آورده اند و هم تماشاگران خاص را.یکی از فیلم‌های انتخابی «روزصفر» است و با وجود اینکه هنوز کامل نشده و بخشی از فیلمبرداری آن باقی بود،توسط هیات انتخاب برگزیده شد!پس از اکران این فیلم، تعداد زیادی از اهالی رسانه و منتقدان به تمجید از آن پرداختند،اما «روزصفر» با وجود زحمتی که سازندگانش کشیده بودند و بودجه کلانی که خرج آن شده بود،شایسته این تمجید نبود و نیست.

فیلمنامه تکه تکه


«روز صفر» فیلمنامه ای آشفته و تکه تکه دارد. مشخص است که نویسندگان آن با جزئیات و کلیات فن فیلمنامه نویسی آشنا نیستند، به خصوص از نوع‌هالیوودی اش. اگر کمی‌آشنا بودند می‌دانستند وقتی قهرمانی را می‌خواهند به مردم معرفی کرده و به آنان بقبولانند، باید او را درست شخصیت پردازی کرده و پیش از قهرمان بازی‌هایش، قدرت و توانایی اش را به مخاطب نشان دهند تا آنان چنین قهرمانی را باور کرده و با او همراه شوند.

اصلا چنین اتفاقی در فیلمنامه و فیلم «روز صفر» نیفتاده است.ضد قهرمان نیز در قالبی که باید شخصیت پردازی نشده است،مخاطب هیچ شناختی از وی ندارد و پیشینه اش را نمی‌داند تا به عنوان یک بدمن او را بپذیرد.نشان دادن چند صحنه از بی رحمی‌های وی یا سخنرانی‌های تهییج کننده اش،اصلا قدرت او را به تصویر نمی‌کشد تا مخاطبان این ضد قهرمان را باور کنند،ضد قهرمانی که باید مقابل قهرمان بایستد تا کنش و واکنش صورت بگیرد و تماشاگران را دچار هیجان کرده و با فیلم درگیر کند.فیلمی‌که نه قهرمانش ملموس باشد و نه ضد قهرمانش،می‌شود «روز صفر» که از لحاظ استاندارد فیلمسازی زیر صفر قرار می‌گیرد.

قهرمان من درآوردی، ضدقهرمان منفعل

برخی، صحنه‌های درگیری آن را حرفه ای دانسته اند که واقعاً چنین نیست و اگر مجموع صحنه‌های اکشن را در نظر بگیرند، متوجه خواهند شد که اتفاق مهیجی نیفتاده است. صحنه‌های انفجار و آتش گرفتن خودروها،کاملاً مصنوعی است و با تمام تلاشی که کارگردان تازه کار و تیم اش به خرج داده اند تا فیلم شبیه به‌هالیوودی‌ها شود،این اتفاق هرگز نیفتاده است.مگر قرار نیست قهرمان و ضدقهرمان مدام با یکدیگر کنش و واکنش داشته باشند تا تماشاچی در انتظار بسوزد که کدام یک پیروز می‌شوند؟
آیا با این ضد قهرمان ضعیف و منفعل و قهرمان من درآوردی،می‌شود هیجان ایجاد کرد و مخاطب را در تعلیق نگه داشت؟ به غیر از یک بار که تماس تلفنی داشتند،این دو نفر کی با هم برخورد داشتند؟
نمی‌شود با کنار هم چیدن صحنه‌های پراکنده ای که با هم سنخیت چندانی ندارند،یک فیلم استاندارد و قابل قبول ساخت و روی پرده فرستاد.
مخاطب چه پیشینه ای از قهرمان و ضد قهرمان دارد تا آنان را باور کند؟
گویا فیلمنامه نویسان «روز صفر» با پیش داستان در فیلمنامه آشنایی نداشته اند که نگاهی اینچنین سطحی و غیر حرفه ای به معرفی قهرمان و ضد قهرمان داشته اند.
عبدالمالک ریگی را مردم از طریق اخبار و فیلم‌هایی که در فضاهای مجازی و غیر مجازی درباره وی و جنایاتش پخش شد می‌شناسند.اینها همه کلیات است،زیرا مردم از جزئیات زندگی این تروریست خونریز بی اطلاع هستند.این وظیفه فیلمنامه نویس است که جزئیات شخصیت این ضدقهرمان را بنویسد و فیلمساز آن را به تصویر بکشد تا مخاطب بیش از پیش با این کاراکتر آشنا شود.در فیلم تنها به کلیاتی اشاره شده که همه می‌دانند،برای همین این ضدقهرمان باورپذیری نیست.وقتی ضدقهرمان ضعیف باشد و ناشناخته،قهرمان نیز ضعیف شده و خاصیت یک قهرمان را از دست داده و بی هویت می‌شود.

همه شنیده اند که اولیای خدا با اذن او می‌توانند با طی الارض در کسری از ثانیه به هر کجا که می‌خواهند سفر کنند یا حاضر باشند.این قهرمان مگر جزو اولیاست که در کسری از ثانیه در تمام صحنه‌ها حضور دارد،از برلین آلمان تا تهران و بندرعباس ایران گرفته تا دوبی امارات متحده عربی؟!حضرت سلیمان نیز که سوار بر مرکب باد می‌شد،هرگز به گردپای قهرمان ساختگی فیلم «روزصفر» نرسیده و نمی‌رسد!ایراد این است که کارگردان توالی و گذشت زمان را برای مخاطب مشخص نکرده است.به همین دلیل برای او سوال پیش می‌آید،این سوپرقهرمان اسطوره ای چگونه می‌تواند در آن واحد همه جا باشد،همه کارها به دست وی به سرانجام برسد و همه گره‌ها نیز با دندان او باز شود؟!
یک فیلمنامه نویس یا فیلمساز می‌تواند از زمان درونی فیلم که از ابتدای تاریخ تا امروز را شامل می‌شود استفاده کند،اما باید گذشت زمان هر برهه را مشخص کند تا تماشاگر به سرگیجه نیفتاده و دچار توهم نشود.

قهرمانی مثل شزم

در گذشته قهرمانی خیالی در فیلم‌ها وجود داشت به نام «شزم» که با سرعت پرواز می‌کرد،اما «شزم» نیز توانایی و سرعت قهرمان «روزصفر» را نداشت! با اینکه به احتمال زیاد اطلاعاتی درباره کلیات یا جزئیات پرونده دستگیری عبدالمالک ریگی در اختیار تیم سازنده فیلم «روزصفر» قرار داده شده بود،اما فیلمنامه نویس و فیلمساز نتوانسته اند آنها را درست نوشته و به تصویر بکشند.
اگر در فیلم‌های‌هالیوودی،به خصوص فیلم‌های استراتژیک و امنیتی،تیم‌های امنیتی و قهرمانان می‌توانند کارهای خارق العاده انجام دهند و با هر دشمنی و با هر قدرتی درگیر شده و پیروز شوند و برای مخاطب باورپذیر باشد،به خاطر این است که پیش از درگیری‌ها، قدرت امنیتی آن کشور و توانایی قهرمانان شان را با نشان دادن صحنه‌هایی یا آوردن دیالوگ‌هایی به تماشاگر القا می‌کنند تا همه چیز را باور کند.در فیلم «روزصفر» کجا این نشانه‌ها را آورده اند تا مخاطب قدرت قهرمان و دستگاه و تیم امنیتی را باور کرده و بپذیرد؟ با آوردن یک دیالوگ بی روح که یکی از همکاران قهرمان سوالاتی درباره خانواده او می‌کند،می‌شود به قدرتش پی برد یا رمزآلودش کرد؟!
شروع فیلم با صحنه‌هایی است که عده ای تروریست بزرگسال و نوجوان در حال آماده سازی لوازم انفجار و جلیقه‌های انتحاری هستند تا در شهرهای بزرگ ایران از زاهدان گرفته تا رشت با انفجارهای متعدد مردم را قتل عام کرده و در کشور ناامنی ایجاد کنند، حتی نام فیلم «روزصفر» نیز نام این عملیات تروریستی گرفته شده است.قهرمان و ماموران نیز می‌دانند که قرار است چنین اتفاقی بیفتد،اما همه به دنبال دستگیری عبدالمالک ریگی هستند.

در این بین یکی از نوجوانانی که قرار است عملیات انتحاری انجام دهد،دچار ترس و دو دلی شده و علی رغم تاکید سرکردگان شان که نباید تماسی با کسی بگیرند، با موبایلی که در اختیارش گذاشته شده با خواهر خود تماس می‌گیرد و به این طریق با شنود تماس او شناسایی می‌شود.سؤال اینجاست ، مگر مأموران امنیتی شماره تماس تمام این تروریست‌ها را داشته اند که توانسته اند رد آنان را بزنند؟ اگر هم از طریقی به دست آورده اند باید برای مخاطب توضیح داده می‌شد تا این قضیه قابل باور باشد.
نوجوان در مکانی گیر می‌افتد و می‌خواهد اقدام به انتحار کند،ناگهان قهرمان فیلم با طی الأرضی که دارد، در طرفه العینی حاضر شده و با چند کلام سحر آمیز و کلیدی،انتحار کننده را خلع سلاح کرده و جلیقه انتحاری را بی دردسر از تن او بیرون می‌آورد!

روز صفر یک فیلم استراتژیک نیست

عده ای از منتقدان «روزصفر» را یک فیلم استراتژیک دانسته اند،اما چنین نیست،هرچند که با این نیت ساخته شده باشد،زیرا همه کارهای امنیتی و درگیری‌ها توسط یک نفر انجام می‌شود،یعنی بقیه ماموران زبده امنیتی توانایی انجام یکی یا تعدادی از این ماموریت‌ها را نداشته اند که فقط قهرمان فیلم از عهده همه آنها برآید؟ همه می‌دانند که جمع آوری اطلاعات،شنود، شناسایی و دستگیری و درگیری با دشمنان امنیت هر کشوری،مستلزم داشتن یک تیم قوی امنیتی با ماموران زبده و جان برکف است تا با صبر و تحمل زیاد و دقت بسیار،بتوانند توطئه‌ها را خنثی کنند.
وقتی کارگردان «روزصفر» تمام این کار‌ها را بر عهده قهرمان خودساخته فیلم می‌گذارد،ناخودآگاه دستگاه امنیت و عملکرد ماموران دیگر را زیر سوال می‌برد،هرچند که نیت خیر در این کار داشته باشد و بخواهد دستگاه و ماموران را قوی نشان دهد.

قهرمان فیلم جوانی است همه فن حریف که حرفش همه جا خریدار دارد،چه در خارج کشور و چه داخل آن،واقعا چنین کسی وجود دارد؟ این مامور زبده چقدر قدرت دارد که همه جا و همه وقت حرف اول و آخر را او می‌زند ؟ گویی هیچ کس دیگری را قبول ندارد یا کسی غیر از خودش از عهده کارها بر نمی‌آید!حتی در فیلم‌های‌هالیوودی نیز قهرمان فیلم بعضی از ماموریت‌ها را به همکارانش می‌سپارد تا خودش کارهای مهم تر را انجام دهد،اما سوپر قهرمان اسطوره ای «روزصفر»، از صفر تا صد کارها و ماموریت‌ها را باید خودش انجام دهد،انگار به هیچ کس دیگری غیر از خودش اطمینان ندارد!همیشه هم می‌گوید بگذارید خودم بیایم و انجام دهم!
هنگام دستگیری عبدالمالک ریگی نیز همین اتفاق می‌افتد، او می‌گوید کسی در هواپیما را باز نکند تا من بیایم!اینکه قهرمان و ضدقهرمان باید در فینال فیلم روبروی هم قرار بگیرند تا آخرین نبرد شکل بگیرد درست،اما چرا این همه تاکید می‌کند؟ اصلا لزومی‌به این کار نبود،زیرا ماموریت او بود و باید خودش انجام می‌داد.
با دستگیری ریگی،فیلمنامه نویس و کارگردان گویا فراموش کرده اند به موضوع مهم و اصلی فیلم که در آغاز به آن پرداخته بودند،یعنی عملیات تروریستی و انتحاری ای که قرار بود در کشور اتفاق بیفتد بپردازند!آیا انفجارها و انتحارها انجام شد،چگونه؟! در فیلم که به تصویر کشیده نشد! عبدالمالک ریگی بعد از دستگیری با تروریست‌ها تماس گرفت تا عملیات متوقف شود؟ در فیلم دیده نشد! چرا انفجارها و انتحارها انجام نشد؟مگر به تروریست‌ها نگفته بودند و در فیلم نیز تکرار نشد که اگر دستور عملیات هم از طرف ریگی صورت نگرفت، سر ساعت موعود کار خود را انجام دهند؟ عبدالمالک ریگی در فاصله زمانی بسیار کمی‌با ساعت انفجار دستگیر شد، در این زمان کم چه اتفاقی افتاد که همه چیز روال عادی به خود گرفت؟

روز صفر
روز صفر

فیلمنامه نویس و کارگردان نمی‌دانستند که تکیه اولیه آنان روی عملیات تروریستی بود و همه مخاطبان منتظر بودند تا نتیجه آن را ببینند؟ حتی نام فیلم نیز به خاطر اسم این عملیات، یعنی «روزصفر» انتخاب شده بود. چرا فیلمنامه نویس و کارگردان این مهم را پیگیری و به نتیجه نرسانده اند؟ مهم ترین موضوع در فیلم جلوگیری از این عملیات تروریستی بود،نه دستگیری ریگی. اگر با دستگیری او موضوع عملیات تروریستی حل می‌شد، ایرادی به این قضیه وارد نبود، اما حل نشد و به امان خدا رها شد تا مخاطب در خماری و نادانی بماند! حل نکردن چنین مشکلی در فیلم‌ها،یک نوع فرار است که فیلمنامه نویسان و فیلمسازان کارنابلد به آن مبادرت می‌کنند،زیرا نتوانسته اند مشکلی که خود در فیلمنامه یا فیلم آورده اند را رتق و فتق کنند.
ایرادات فیلم «روزصفر» بیش از این مواردی است که گفته شد، واقعاً مجال نیست به همه آنها پرداخت، فقط به بخش‌های مهم آن اشاره شد.عملیات شناسایی و دستگیری تروریستی مانند عبدالمالک ریگی که مورد حمایت آمریکا،اسرائیل و برخی کشورهای خاورمیانه بود،بسیار پیچیده ،سخت و زمانبر بود که ماموران زبده امنیتی ایران توانستند آن را به انجام برسانند.این مهم بر کسی پوشیده نیست،اما گروه سازنده فیلم «روزصفر» نتوانستند این عملیات مهم و توانایی تیم امنیتی را آن گونه که شایسته و بایسته است به تصویر بکشند.ساخت این گونه فیلم‌ها را باید به گروهی کاربلد و حرفه ای سپرد تا چنین پیروزی‌های مهم و غرورانگیزی را به بهترین وجه به تصویر بکشند تا مردم ایران و جهان به توانایی‌های دستگاه امنیتی ایران پی ببرند.

ذوق زدگی منتقدی که خود را تافته جدابافته می‌داند

در انتها باید اشاره کرد بسیار تعجب آور است که برخی از منتقدان با تجربه و جوان،«روزصفر» را بهترین فیلم جشنواره دانسته اند! به خصوص منتقدی که خود را دانای کل و تافته ای جدا بافته می‌داند!این منتقد که اکثر فیلم‌ها را از دم تیغ کند نقد خود می‌گذراند و با زبانی غیر مؤدبانه فیلمسازان را می‌آزارد،چگونه توانسته و می‌تواند از فیلم «روزصفر» که پر است از ایرادهای فنی و ساختاری تعریف کرده و آن را بهترین فیلم جشنواره بخواند؟! آیا آشفتگی و پراکندگی فیلمنامه را متوجه نشده و یا خود را به تجاهل زده است؟چگونه است که شخصیت پردازی ضعیف در این فیلم،به خصوص قهرمان و ضد قهرمان به چشمش نیامده،با چشم بسته آن را دیده است؟!
ضعف اکثر فیلمنامه نویسان و فیلمسازان ایرانی آزار دهنده و آسیب زننده است.همیشه بیشترین ضعف سینمای ایران را متوجه این دو گروه می‌دانستند،اما به نظر می‌آید مقصر اصلی بعضی از منتقدان هستند که یا توانایی و سواد نقد کردن را ندارند و یا بنا بر مصلحت‌هایی از نقد منصفانه، عادلانه و حرفه ای پرهیز می‌کنند! هر کدام از این دو دلیل باشد،مهم نیست،مهم سوق دادن سینمای ایران به سوی نابودی است که اتفاق افتاده و می‌افتد.

هالیوود و کشورهای صاحب سینما،بخش مهمی‌از پیشرفت خود را مدیون منتقدان کاربلد و منصف هستند که با نقدهای درست و عادلانه شان باعث شدند تا ایرادات رفع و کیفیت فیلم‌ها بهتر شود.در آن ممالک منتقدان سعی داشته و دارند تا سطح سینمای کشور خویش را بالا ببرند،اما در ایران معکوس است و اکثر منتقدان خودخوانده،با نقد‌های غیر منصفانه ، یک سویه و پر شائبه خود،قصد دارند سینمای ایران را به انحطاط و نابودی بکشانند که اگر تدبیری اندیشیده نشود،به زودی این اتفاق خواهد افتاد.
امروز در عرصه سینما و رسانه ایران،تعداد منتقدان کاربلد،مستقل و منصف از تعداد انگشتان دو دست تجاوز نکرده و به زودی نسل چنین منتقدانی که به سینما عشق ورزیده و می‌ورزند منقرض خواهد شد.

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.