راه دل در گفتگو با زمان پورکیاسری کارگردان و مستندساز

مهدی زمان پور کیاسری مستندسازی است که کارش را جدی می‌گیرد. او بی صدا و بی ادعا پله‌های ترقی را یکی یکی بالا رفته است و خود را به عنوان مستندساز موفقی شناسانده است که به طبیعت و انسانها عشق می‌ورزد. رمز موفقیتش را می‌توان در همین نزدیکی و پیوندش با ابژه‌ها جستجو کرد و سوژه‌هایی که در ذهن خلاقش می‌پروراند. به بهانه ی نمایش مستند «راه دل» ازسیمای جمهوری اسلامی‌ایران، گفتگویی با وی انجام گرفته است که بخشهایی از آن در نسیم آنلاین هم منتشر شده است. متن کامل این گفتگو تقدیمتان می‌شود.

گفتگو با مهدی زمان پور کیاسری

مستند ساز

هنرلند طرح و ایده ساخت «راه دل» به پیشنهاد حوزه هنری بود یا خودتان می‌خواستید در ادامه مستند «مشتی اسماعیل» این شخصیت را در موقعیت تازه قرار دهید؟

زمان تصویربرداری مستند «مشتی اسماعیل» در سال ٩۶وقتی در یکی از صحنه‌های فیلم به ایشان گفتند که کاسه چشم وی سالم است و با عمل شاید خوب شود، خاطرنشان کرد که «مرا از این حال خوب دور نکنید». این موقعیت مهم را در آن فیلم استفاده نکردم، اعتقاد داشتم این حال خوب را باید در زندگی واقعی‌ ایشان ببینیم و در فیلم نشان دهیم. بعد از گذشت ٧ سال از ساخت آن مستند، همان صحنه را یعنی ویزیت چشم مشتی توسط دکتر برای احتمال عمل با زمان پیاده روی اربعین و انتخاب راه دوم از سوی وی، بهانه ای شد تا با او عازم این سفر معنوی شویم. ما با مشتی اسماعیل همراه با نصیر، یار بامعرفت و همیشگی او به این سفر گام گذاشتیم و با قرار دادن پیرمرد در موقعیت‌های مختلف، عکس العمل و واکنش‌های مشتی را خلاقانه ثبت و ضبط کردیم که حاصل آن، ساخت مستند «راه دل» شد.

هنرلند پروسه تولید این مستند چه مراحلی را سپری کرد ؟

پاییز سال 95 یک ماه پیش از اربعین در کیاسر مستقر شدیم و تصویربرداری را از محل زندگی مشتی اسماعیل آغاز کردیم. پس از آن به سمت نجف رفتیم و از نجف تا کربلا در مسیر پیاده روی با مشتی اسماعیل و نصیر همراه شدیم. کل پروسه تصویربرداری ما بین ١٠ تا ١۵ روز زمان برد.

هنرلند بر پایه طراح اولیه که مد نظر داشتید موقعیت‌ها را ساختید یا بر اساس رخدادها بداهه پیش آمدید و شخصیت را در موقعیت قرار دادید؟

به واقع ٨٠ درصد رخدادها بداهه در فیلم رقم خورده است . اعتقاد دارم برای مستند نمی‌توان از پیش مسیر فیلمنامه ای ترسیم کرد، این قضیه کار را سخت می‌کند، به نوعی رخدادها قابل پیش بینی نیست. راهکار ما بدین سیاق بود که برای شخصیت در مسیر راهپیمایی درام طراحی می‌کردیم. معتقدم در ساخت مستندهایی با چاشنی درام در ایران از نمونه‌های اروپایی چند سال عقب هستیم. برخی نیز تزریق درام در ساختار مستند را نمی‌پسندند اما در اکثر مستندهای اروپایی از چندین دهه پیش درام را برای جذابیت کار وارد سازمان روایی اثر می‌کردند که این شاخصه را برای جذب مخاطب ضروری می‌دانستند.

هنرلند آیا شما هم به سبک و سیاق مستند – داستانی تعلق خاطر دارید؟

بله. باور دارم برای جلب توجه مخاطب مهمترین ترفند تزریق درام به ساختار اثر مستند است. از سویی دیگر به این شاخصه توجه داریم درام تزریق شده به اثر باستی از دل خود واقعیت موجود جوانه بزند. در فیلم‌های داستانی خالق اثر از اهرم خیال برای خلق رخدادهای درام بهره ویژه می‌برد اما در مستند سازنده اثر از واقعیت برای طراحی درام اثر سود می‌برد. در مستند « راه دل » با موضوع محوری پیاده روی اربعین مشتی اسماعیل را در موقعیت‌های مختلف قرار دادیم و عکس العمل‌های وی و نوع برخوردش را ثبت و ضبط کردیم.
با التفات به این موضوع که قهرمان هر دو مستند اخیر شما یک پیرمرد نابیناست، از منظر ساختار و نوع نگاه به موضوع چه تفاوتها و شباهت‌هایی بین مستند «مشتی اسماعیل » و تجربه تازه تان « راه دل » وجود دارد؟تصویربرداری «مشتی اسماعیل» یکسال زمان برد و تمام فصل‌ها را به آهستگی و به مرور زمان در زندگی این پیرمرد به ثبت رساندم. بعد از اتمام تصویربرداری حدود ٢٠ تا ٣٠ ساعت فیلم داشتم بخش از زندگی این پیرمرد را به تصویر کشیدم که در نوع خودش در گونه مستند – داستانی به اثر خاصی تبدیل شد. در فیلمی‌مثل «راه دل» که قهرمان اثر از مسیری یک مرتبه گذر می‌کند و شما یکبار فرصت دارید در این محدوده زمانی و جغرافیایی با توجه به شرایط خاصش فیلم بگیرید چه از منظر ساختار و چه منظر پروسه تولید قابل مقایسه با مستند «مشتی اسماعیل» نیست. در پروسه ای که برای تولید و تصویربرداری«راه دل» جلو می‌رفتیم دیگر امکان تکرار یکسری سکانس‌ها و پلان‌ها وجود نداشت. در این محدوده زمان فرصت داشتیم با قهرمان خود به کربلا برویم و برگردیم. به هر روی در یک روال عادی و منطقی برای ساخت اثر مستند باید وقت بسیاری گذاشت تا محصول نهایی قابل دفاع باشد .

مستند راه دل اثر مهدی زمان پور کیاسری
مستند راه دل اثر مهدی زمان پور کیاسری

هنرلند بازخوردهایی که از نخستین اکران «راه دل» در سالن حوزه هنری از مخاطبان گرفتید چگونه بود؟

اغلب تماشاگران اذعان داشتند که مستندهای زیادی در ارتباط با اربعین دیده اند و «راه دل» اثر متفاوتی برای آن‌ها بوده است. به هر روی باور دارم یک اثر کامل نیست و همیشه ضعف و قوت‌های خود را دارد ولی معتقدم که «راه دل» میان مستندهایی که با موضوع اربعین ساخته شده اثر نو و تازه ای است.

شاید این محتوا را نیز دوست داشته باشید

هنرلند آیا «راه دل» از لحاظ تماتیک در ادامه «مشتی اسماعیل» قرار می‌گیرد، یا در کل یک اثر جدا و قائم به ذات است؟

«راه دل» اثر مستقلی است وابستگی موضوعی به «مشتی اسماعیل» ندارد؛تنها نقطه اشتراک این 2 فیلم قهرمان اثر است که پیرمرد نابینایی از کیاسر است. از ابتدای کار حواسم به این قضیه بود، خیلی‌ها شاید مستند «مشتی اسماعیل» را ندیده باشند . «راه دل» از کیاسر شروع می‌شود در این بخش نخست فیلم مشتی اسماعیل را از منظر دیگری به مخاطب معرفی کردیم و بعد نشان دادیم در پیاده روی اربعین شرکت می‌کند. به نظرم اصلا ضرورتی ندارد که برای دیدن «راه دل» مخاطب یک پشتوانه ذهنی از مستند «مشتی اسماعیل» که ٧ سال پیش ساخته شده داشته باشد.

هنرلند با توجه به حجم زیاد فیلم ضبط شده، چقدر روی تدوین اثر مانور می‌دهید، آیا این ایده عمومی‌میان مستندسازانی که راش زیاد می‌گیرند و معتقدند فیلم روی میز تدوین دوباره ساخته می‌شود شما هم می‌پذیرید؟

فیلمساز اگر ماده اولیه درست درمانی نداشته باشد در تدوین نمی‌تواند معجزه انجام دهد. معتقدم شما هنگام ثبت تصاویر باید 80 درصد کار خود را با حساب و کتاب و منسجم پیش ببرید، تصاویر ایده آلی ثبت کنید تا ماده اولیه خوبی داشته باشید 20 درصد باقی مانده می‌تواند با هنرنمایی تدوینگر عملیاتی شود. وقتی آن 80 درصد اولیه موجود نباشد، تدوینگر هیچ ترفندی را برای سرپا نگه داشتن اثر نمی‌تواند بکار برد.

 

هنرلند در نگاه به جغرافیای اثر و رخدادها زاویه دید شما در این فیلم الویت داشت یا به نفع سوژه و شخصیت، زاویه دید خود را تعدیل کردید؟

زاویه دید کارگردان همیشه تاثیرگذار است صد در صد هم در مستند دخالت می‌کند. امکان ندارد کارگردانی مدعی شود که مستند محض ساخته است و هیچ کاری در روندش نکرده است! فیلم مستند از هنر می‌آید و هنر باید در آن خلاقیتی نهفته باشد. در حقیقت همیشه از دریچه ذهن هنرمند مستند عبور کرده و به مخاطب نشان داده می‌شود. باور پذیری مستند برا ی بیننده خیلی مهم است. مخاطب باید آنچه را که بر پرده می‌بیند بپسندد و قبول کند.

هنرلند پایان بندی فیلم را از پیش مشخص کرده بودید یا به مرور به چنین پایانی رسید؟

چند گزینه برای پایان فیلم در ذهن داشتم، اما رخدادهایی که در مسیر برای شخصیت اصلی اتفاق افتاد بتدریج ما را به این پایان رساند. در چنین مستندهایی که حرکت و واکنش‌های قهرمان مبتنی بر رخدادهای لحظه ای و آنی است نمی‌توانید بر یک پایان قطعی از قبل متمرکز شوید. به هر روی در روند حرکتی شخصیت اصلی گاهی وی را در کنار دجله دیدیم، زمانی در نخلستان او را دنبال کردیم. در واقع ما این شخصیت را از مکان‌های مختلف عبور دادیم و فیلم گرفتیم. تمرکز اصلی ما در مسیر حرکت مشتی اسماعیل در جغرافیای نجف تا کربلا بود.

هنرلند تجربه واپسین خود را چگونه می‌سنجید و «راه دل» میان مستندهایی که ساخته اید چه جایگاهی دارد؟

در نگاه واقع بینانه امتیاز بالایی به آن نمی‌دهم. من آدم سختگیری هستم . همیشه دوست دارم برا ی ساخت یک اثر مستند وقت زیادی بگذارم و با حوصله کارکنم. اما پروسه ساخت «راه دل » را با حوصله نمی‌شد عملیاتی کرد . چون هم زمان کار محدود بود و هم شرایط خاصی برای تصویربرداری در عراق وجود داشت که امکان اصلاح مجدد و تصویربرداری دوباره اصلا مقدور نبود. بخاطر همین قضایا آنطور که باید و شاید رضایت کامل از این فیلم ندارم. امیدوارم مخاطبین فیلم را بپسندند . تنها خوشحالی من این است که کار دیگری برای مشتی اسماعیل روشندل انجام دادیم و ثبت شد. انشالله که 120 سال عمر با عزت داشته باشد .

هنرلندداستان‌های مشتی اسماعیل با «راه دل» بسته شد یا در آینده در مستند دیگری آن را ادامه خواهید داد؟

خیر، پرونده داستان‌های مشتی اسماعیل را برای همیشه بستم

ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.